Pse asimilimi i shqiptarëve në Tivar nuk ka të ndalur!?

Nga Hajrullah Hajdari

Shqiptarët janë aty, por nuk deklarohen sishqiptarë!

Tivari është një qytet i lashtë, fillimisht i vendosur 5 km nga deti rrënzët e malit Rimia. Gjetjet arkeologjike konfirmojnë se jeta në këtë zonë daton që nga kohët parahistorike ilire. E kaluara historike e këtij qyteti ilir nuk ndryshon shumë nga qytetet jera shqiptare në bregdetin e Adriatikut dhe ndan fatin e tyre deri në Kongresin e Berlinit (1878), kur ky qytet përfundimisht shkëputët nga trungu amë– Shqipëria.

Plot gjashtë (6) muaj para vendimit famëkeq Kongresit Berlinit ushtria malazeze sulmoi pa mëshirë Qytetin e Vjetër Tivarit.Ushtria malazeze përdori metodat tmerrshme luftës, madje popullsisë civile iu ndërpreu edhe furnizimin me ujë.Qyteti u dogj dhe u shkatrrue tërësisht. Nga 600 shtëpi sakishte ky qytet i vogël, asnjëra nuk shpetoi. Gjysma e tyre u bënë shkrum e hi ndërsa tjerat u shndëruan germadha. Vetëm një xhami u gjeten dyqind (200) gra e fëmij vdekur. Gazetari freng Auguste Meylan këto veprime fashiste për kohën, i komenton kështu:”Kamë parë shumë rrethime tjera, pors’kishnja pa kurrë një gjë kaq tmerrshme sa ky qytet i mjerë iTivarit, ku s’ka mbetur asnjë shtëpi këmbë….”

Edhe pse rezistenca për mbrojtjen e Tivarit, me pjesëmarrjen e shumë shqiptarëve vendas, shkodranë e ulqinakë,gjatë dimrit vitit 1877/1878 ishte heroike, qyteti 10 janar1978 ra duart e Malit Zi. Aneksimi i këtij qytetizyrtarizohet me vendimet e Kongresit Berlinit. Kështu Tivariu qendër e vemendjes e shtypit kohës dhe qyteti i parëshqiptar u shkëput nga trungu amëShqipëria.

Veta e pare:

kushtet e krijuara nga shkatërrimet e luftës  dhe dëshirapër mos u dorëzuar malazezve dhe jetuar nën Malin e Zi, njëshumicë e madhe e popullsisë iku nga Tivari dhe u vëndosën, shumica e tyre Shkodër por edhe Durrës, Elbasan e qytete tjera duke lënë gjithçka u kishte shpëtuar nga djegja dheshkatrrimet e luftës. Mbi 284 familje e kishin lëshuar Tivari prej cilëve 83 familje nuk u kthyen kurrë. Pasuria e tyre u zaptuanga malazezët dhe kurr nuk u mëshpërblyen. Ato u kthyeni gjeten malazezët tokat e tyre shumica e cilëve nuk dolëndot nga pronat e shqiptarëve tivaras.

Familjet nuk u kthyen Tivar ishin pothuajse gjitha kombësisë shqiptare. Kjo vërtetohet nga një protokol ifamiljeve vitit 1977 dhe atyre nuk janë Tivar maj tëvitit 1879 (DACG, MUD,f.4nr.1106). Po përmendi vetëm disanga ata: Emin begu, Mulla Sala, Dul Beqiraga,Haxhi Ahmeti, Selim Ademi, Salo Misherri, Usejn Zoja, Smajl Jusufi, Eto Pera, Osman Kacila, Omer Kërçiku, Haxhi Lanica, Avdullah Kaca, Met Harapi, Demo Zeka, Daut Kadija, Dem Salihu, Nelo Zemra, Jusuf Tafula, Mujo Mushica,Omer Kërçiku, HalilAhmeti;Mahmut Spica….Edhe emrat e familjarëve ishinkthyer po ashtu vërtetojnë përkatësin shqiptare si: Ali beg Qorri, Mustafë Haxhi Jusufi, Jaho Dervishaga, Haxhi Ala, Sulo Suma, Huso Shestani, Dul Buza, Can Spahia, Ahmet Kaca, Fazli Goca, Mahbub Arapi, Alush Kasmi, Ramo Kraina (Kraja), RustemIshma, Musto Tafica Rexhep Fazlija, Braho Korda, Mehmet Dibra….

ngushtuar nga rrethanat politike brendshme dhe frika i kishte përfshirë shqiptarët Tivar, ata filluan gradualisht përshtatën me kushtet e reja jetës diktonte pushtetimalazez. Filluan ndjekin shkollën gjuhën malazeze, por pakët ishin ata arrinin përfundonin mësimin fillor. Njëpjesë e tyre, duke mos u pajtur me këtë realitet u larguan ngaTivari dhe vazhduan rrugëtimin e shpernguljes, rrugë fatkeqësisht nuk ka ndalur as sot e kësaj dite. Përveçshpërnguljes, si rrjedhojë e mungesës shkollës gjuhënamtare, filloi edhe procesi i asimilimit shqiptarëve Tivar.

Sipas regjistrimit pjesshëm popullsisë Mal Zi, vitin 1879, Tivari dhe Zalefi bashku numëronin 507 familjeme 2302 banorë, prej cilëve 1365 muhamedanë ( pothuajse gjithë shqiptarë) dhe 448 katolikë (po ashtu shqiptarë) ose78,75% popullsisë ishin shqiptarë. Tivar, sipas këtijregjistrimi, jetonin 489 qytetarë fesë pravosllave ose vetëm21,24 % popullsisë duke shtuar se Tivar 16 familje me 82 anëtarë ishin registruar si romë. Regjistrimet e mëvonshme popullsisë Mbretërin SKS- (1921,1931) nuk japin shënime sakta për strukturën kombëtare apo etnike popullsisë.Regjistrimet e popullsisë  RSFJ (1948,1953,1961,1971,1981), shqiptarët këtë qytet. pothuajseu asimiluan tërësisht.

Veta e dytë:

Fundin e Luftës Dytë Botërore shqiptarët e pritën me shpresa për  shprehjen dhe rikthimin e integritetit dhe identitetitshqiptar! Por, Tivari, fatkeqësisht, edhe një herë u qendër e mizorisë dhe tmerr për shqiptarët. Pikërisht, me 1 prill vitit1945, këtë qytet, dikur shqiptar, ndodhi tragjedia e madhe e njohur siMasakra e Tivarit”! Vendngjarja Monopoli iDuhanit Tivar.   këtë masakër paparë deri atëherë,  ndajshqiptarëve kosovarë mobilizuar me dhunë e paarmatosur u masakruan  me shufra hekuri duke i goditur kokë, gjoks apo në shpinë dhe nga këto goditje mbetën të shtrirë për vdekje rreth 100-150 veta. Por kjo nuk ishte e gjitha. Ndaj tyre shtihej me të gjitha llojet e armëve të zjarrit si: me pushkë automatike, mitralozë, mortaja, bomba dore, revole e tjera. Oborri dhe sheshi i Monopolit u mbuluan me lumë gjaku që i ngjante një kataklizme të vërtetë, ndërsa ndërtesa u shndërrua në gërmadhë, me qindra kufoma shqiptarësh brenda saj!. Shënime të sakta për numrin e të masakruarëve të pushkatuarëve nuk ka por mendohet se në Tivar dhe gjatë rrugës për në këtë qytet u vranë mbi 3.500 shqiptarë kosovarë.  

Po pse masakra ndodhi bash në Tivarë!?Qëllimi dhe arsyet janë të shumta, por kjo nuk ndodhi rastësisht. Shqiptarët në Mal të Zi në vitin 1944 dhe në fillim vitin e 1945, duke kujtuar të kaluarën e hidhur nën sundimin serbo-malazez, kishin shprehur dëshirën e tyre për tiu bashkuar shtetit shqiptar. Kjo dëshirë e tyre duhej të shuhej përfundimisht. Pra, shtypja e ndjenjës kombëtare nëpërmjet  masakrës ishte një ndër qëllimet e ultraracistëve serbo-malazez të cilët besonin se masakra do të jetë një mësim i mirë për shqiptarët e këtyre trojeve.Rrjedhimisht, në regjistrimin e parë të popullsisë në Jugosllavi, në vitin 1948, në Tivar si shqiptarë u regjistrun vetëm  26 persona, ndërsa në regjistrimin e vitit 1981 vetëm 102 persona! Po ku shkuan, çu bë me shqiptarët!? Shumica mbetën aty fizikisht, por nuk u identifikuan kurr më si shqiptar! Një pjesë e tyre emigruan por pjesa më e madhe e tyre u asimiluan duke u regjistruar si malazezë apo myslimanë.    

Veta e tretë:

Fillimi i demokracisë në fillim të vitit 1990, të intelektualët shqiptarë ngjalli shpresën se tani më shqiptarët autoktonë apo të ardhur ndër vite në Tivar do t’a kuptojnë përkatësinë e tyre kombëtare shqiptare. Por jo! Rezultatet në këtë drejtim janë fare të vogla. Megjithate lufta në Bosnje e sidomos në Kosovë bëri që disa shqiptarë, sidomos të fesë myslimane, të këtij qyteti të ndërgjegjsohen. Kështu në regjistrimin e popullsisë të vitit 2011 si shqiptarë u deklaruan 250 persona! Është interesant të ceket se në këtë regjistrim , në pyetjen “përkatësia fetare” u deklaruan “katolikë” plot 3.043 persona. Dihet se kroatë apo katolikë kroatë ka shumë pak në Tivar, pra shumica e tyre janë shqiptarë. Pra, shqiptarët janë aty por nuk deklarohen si shqiptarë

! Pse është kështu?

Edhe pse shqiptarët ishin popull shumicë Tivar, këteqytet asnjëherë nuk u hap shkolla mësim gjuhën shqipe! Duke u nisur nga parimi se “nëse do t’a shkatrrosh një popull, mos i hap shkollë gjuhën amtaremund konkludohet se mësimi shkollë vetëm gjuhën malazeze i shqiptarëveautekton si edhe i atyre vëndosur këtu nga Ulqini, Ana e Malitdhe Kraja, është një ndër arsyet kryesore asimilimit shqiptarëvë këtu.

Me qëlloi një herë marr telefon një vendasin tim.Aloi thashë”, “Molimmu përgjigj një voglushe! Vazhdojat’i flisja shqip dhe i tregova kush jam! Majko, majko, neko od onih vašhih te traži“ (“Nënë, nënë, dikush nga ato të tuajt të kërkon”). Pasi u paraqit nëna e pyeta për sjelljen e vajzës dhe e pyta se a e din ajo kush janë “ato të tuajt”!? “Po ashtu ka mësuar në shkollë, gjithë ditën mëson dhe luan me shoqet e saja malazeze. Por as nuk guxojm të themi kush jena”! mu përgjigj. Mbeta i dëshpruar, por edhe një herë e vërtetova se mungesa e shkollës në gjuhën shqipe është një handikep i madh për këto shqiptarë të mbetur në Tivar.

Megjithate, viteve të fundit mbase ka levizur diçka në këtë drejtim.Shumë shqiptarë me prejardhje nga Kraja dhe Ana e Malit, me rastin e martesave  kanë filluar t’i organizojnë dasmat në restorantet e Ulqinit me këngë shqipe madje disa përdorin edhe flamurin kombëtar shqiptar.

Veta e katërtë:

Duke pasur parasysh të gjitha rrethanat politike të së kaluarës dhe të tashme dhe politikën asimiliuese të pushtetit malazez ndër vite, i takon faktorit politik shqiptar në Mal të Zi që sa më parë të nxisë një iniciativë për hapjen e së paku një paraleleje në gjuhën shqipe. Përndryshe asimilimi i shqiptarëve në Tivar nuk ka të ndalur.

 

 

 

Furra Tahiri