Bahkëjetesa e mrekullueshme ndërfetare, themeli i qendreses të malësorve shqiptarë-europian…

(Shenime  historike  që duhet  t’na  vlejnë edhe sot..)

Ndue  Bacaj

Bashkëjetesa e mrekullueshme  ndërfetare  në  Malesinë  e  Madhe  që e ka falë Zoti , e ndarë  ropi me kufijë politik , ka qënë  themeli i qendreses së Malësorve ndër shekuj , qendresë  heroike e historike që i ka “pagëzuar” këto troje  nga më  shqiptaret dhe europianet  e Shqiperisë Etnike.. Kjo bashkëjetesë e mrekullueshme ndërfetare ndër shekuj e mote ka qenë objekt i syrit dhe pendës të shumë studiuesve , albanologëve  e deri lapsaxhive të ndryshem europian e më gjërë…Bashkëjetesa e mrekullueshme ndërfetare në Malësi ( e Shqiperi) ka  mahnitur  Europen  e  Boten ,por shpesh ka zgjuar edhe zilinë e armiqëve të shqiptarëve me në krye fqinjët e “vonë”  sllavë , të cilet me “stilin” hill gurin e fsheh doren janë munduar  të  minojnë ketë themel të qendresës  sonë.. Fatëkeqsisht jo rrallë bashkejetesa jonë është gjendur e minuar , por per meritë të  burrave trima  e  të urtë  të Malesisë e Shqiperisë  keto “mina” janë çmontuar në kohë e  pa pasoja . Mjerisht  lufta

“minos” nga antishqiptaret  e “çminos” nga shqiptaret nuk ka pushuar kurrë madje as në keta muaj e ditë të vitit 2013 ,kur “minat” kunder  bashkejeteses ndërfetare  janë vendosur në “vorret” e  Dinoshes të Grudes së urtë e trime ,pra në trojet etnike të Malesisë e Shqiperisë ,të grabitura që një shekull më parë nga Mali i Zi…Gjithsesi ne shpresojmë dhe besojmë se grudasit dhe malësoret e tjer andaj kufirit politik do të dinë  që edhe kesaj here si perherë të gjejnë një zgjidhje të pranueshme e qendrueshme  per të gjitha “palet”, që në fakt janë NJË ,vëllezer të një gjaku , gjuhe e kombesie , ndersa besimet që u duket se i “ndajnë” janë vetem rrugë që i çojnë e i bashkojnë te një Zot që është per të  gjithë kristian e muhamedan…Ketë e kanë kuptuar prej shekujsh të paret tanë ,ndaj nuk ka  asnjë aresye që të mos ecim në keto rrugë të “shkelura” edhe ne trashigimtaret e tyre… Një eksperiencë të tillë me vlera per bashkjetesen e mrekullueshme ndërfetare ndër shekuj tregon edhe shenimi  historik që po e publikojmë…

106 VITE MË PARË…

Në vitin 1897 në varret katolike të Kokpapajve (Rrjoll ,Malesi e Madhe ), ishte thyer një Kryq ,per të cilin “hijena”  antishqiptare hapen fjalë se e kanë  thyer disa Musliman , ndaj duhej që katoliket të hakmerreshin. Per ketë një natë të 27 marsit të vitit 1897  “duar”antishqiptare paguajn disa malsore nga Rrjolli ,të cilet një natë presin një derr në derë të Xhamisë (Shkoder… ).Pas kesaje pritej  nga armiqt e malsoreve  një konflikt  vellavrases ,por perkunder kësaj Krenet ,Bajraktaret dhe Burrat e Urtë në bashkepunim me autoritet shtetrore e menaxhuan shkelqyeshem situaten. Së pari u formua Gjykata e  Xhibalit  e kryesuar nga Serxhedeja me 25 antarë (12 katolik dhe 13 musliman). Kjo gjykatë kerkoi ndeshkimin e fajtorve që ishin zbuluar (nga vetë populli per ti sherbyer paqes dhe harmonisë). Per të realizuar denimin e fajtoreve  u ngritë një ekspedit  ndeshkimore  me forcat Malsore  si me poshtë : Nga Bajraku i Grudes 50 veta,edhe nga Hoti 50 veta   me ne krye bajraktarin Met Çuni .Nga Kelmendi 100 veta me në krye bajraktaret Can  Luca e Turk  Shabi. Nga Kastrati 50 veta  me nmë krye bajraktarin Nikoll Doda. Nga Shkreli 100 veta me bajraktarin Vat  Marashi, gjithashtu nga Reçi e Lohja 50 veta ,nga Kopliku 50 veta dhe nga vet bajraku i Rrjollit 150 veta. Ekspedita ndeshkimore  ndeshkoi  fajtoret në Rrjoll.. ,duke djegur shtepiat e fajtoreve ,dhe duke arrestuar 17 veta. Duhet theksuar se gjatë ekspedites jo vetem nuk shenohet asnjë kundershtim ,por kishte  një mbeshtetje të gjërë, gjë që bëri  që të vijojë bashkejetesa e mrekullueshme në mes banorve (musliman e katolik ) si vellezer të një gjaku ,pamvaresisht nga rruget që kishin zgjedhur secili per të besuar te  një  Zot…( Fulvio  Kordinjano ,“SHQIPERIA” Permes vepres dhe shkrimeve  të misionarit  madh  italian At Domeniko  Pazi  (1847-1914) vll.II ,fq.367-369). +Kahreman  Ulqini , Bajraku  në organizimin e vjeter shoqerorë  shekXVII deri  me 1912 ,fq.125). Dikush mund të pyes per emrat e fajtoreve ,të cilet megjithse i kemi nuk ja vlenë per ti shenuar ,veç po kujtojmë se si ata të Rrjollit dhe ata të Shkodres janë të “perzier” u perkasin  të dy besimeve…

E ndersa  “sponsorizimi”  kishte ardhur nga fqinjet sllavo-ortodoks…

Shembuj nga bashkejetesa e mrekullueshme  në Grudë..

Prekë  Uli  prej Dinoshe , “simbol” i bashkjeteses vllazerore në

mes katolikve e muslimaneve të Grudes , i cili per të mos “koritur” katundin  rrezikon  jeten nga ushtaret malazez ,të cilet një ditë  tek e gjejnë  Preken  çoban  me dele së bashku me  çobaneshen Bibe Keqja i thonë : ” Prej ka je ?  , dhe  Preka  u pergjegjet prej Dinoshet. Malazezet e pyesin ,a je musliman apo katolik ? , jam  katolik u thotë Preka. Keta ushtare deshen me e  vertetuar këtë gja  ,dhe i thonë nese je katolik  ban  kryq !  Prek Uli u thotë : “Nuk  u  duhet ju  kjo gja me m’ba  me ba kryq.  Ata i thone ose  ban  kryq ose te vrame, pasi ti nuk  na ke  kallxua të verteten ,se ndoshta nuk je katolik , dhe tre ushtare ja kthejne pushket. Çobanesha  Bibe Keqja i thote  Prekë  ban kryq se të vranë ,se ti  perditë banë  kryq  disa herë. Por  ai  ja  kthen ,le të më  vrasin  nuk  baj kryq ,që të mos thonë se e bame  një musliman me ba kryq  (pasi në Dinoshë janë shumica musliman ,me perjashtim të pak shtepiave  katolike). Tre ushtaret malazez e panë që nuk po mujshin  me e detyrua  me ba  kryq  ketë grudas ,ndaj  ulen armet e shkuan…(Anton Çeta ,Nga folklori yne  III ,Prishtine 1995 ,fq.151-152).

Si u vendos festa fetare e të gjithë Grudes (Zoja e Grudes)..

Duke qene se pas vitit 1870   Grudasit (si  të gjithë malesoret e shqiptaret) kishin nevoje  të ishin më të bashkuar se kurrë në rrugen  e tyre të qendreses  ndaj pushtuesve osman dhe  klysheve të rusisë sllavëve të jugut , ndaj edhe në Grudë lindi nevoja e një feste fetare të perbashket (pasi deri atehere çdo  katund i Grudes kishte festen e vete..)..Per të pasur  një festë të perbashket i gjithë Mali  apo Bajraku i Grudes (pa ndaluar festat e veçanta të katundeve), meshtari  i Grudes i asajë kohe u propozoi një kuvend historiko- fetare. Kuvendi i Grudianeve u bë pranë lumit Cem ,në breg të shpelles historike  Farkë ,në Grykellukë. Në krye të ketije  kuvendi padyshim ishte  bajraktari  famemadh i Grudes Smajl  Martini ,por edhe  Haxhi Ahmet Nikaj që perfaqesonte  banoret musliman të Grudes..Shpella  Farkë  vazhdimisht kishte qënë  vendi i kuvendeve të rendesishme së  Malit të Grudes  ,ku prej vitesh per të nderuar kuvendaret  Haxhi Ahmeti i Haxhajve  të Kesheves  pjekte ferliqe , por takimi që u bë  naten e 14 gushtit  të vitit 1871  kishte një kuptim të veçante bashkimi e gezimi per të gjithë grudasit e më gjërë. Thuhet se  atë natë historike kur Smajl Martini e Haxhi Ahmeti,kerkuan çobanet e tyre per të marrë  bagetin  e imte per ferliqe ,ata kishin ikur shumë large duke  u mahnitur në freskin e nates ,por keta dy burra  nuk u koriten pasi  në Ubel të Mileshit takuan  lopet e  Haxhi  Ahmetit  , i cili mori një viç (mzore) dhe e pjeku ferlik  në breg të Shpelles Farkë ,ku u festua    kjo natë dhe në nesre dita e 15 gushtit , duke mbetur në histori si festa e Zojes së Grudes, që vijon të festohet memadheshti edhe sot.. …(Lulash N.Palushaj ,Malesia  dhe Fiset e Saj ,pj.I., fq.254-255).

Nje gojëdhënë per ndertimin e Kishes së Shkrelit (Bzhetë) .

Një gojëdhënë që vjen nga qindra vite më parë  na tregon se per ndertimin e Kishes së Bzhetës kishte pasur mosmarëveshje në mes perfaqesuesve (katolik) të fshatrave dhe katundeve të Shkrelit ,të cilet  kerkonin secili ta  kishin famullinë apo kishen  në katundin e tyre..Per zgjidhjen e kesajë mosmarreveshje “nderhynë” si vëllezerit musliman të Zagores , të cilet me urtesinë e tyre u thanë perfaqesuesve katolik të fshatrave të Shkrelit se Kisha – Famulli është një vlerë madhore e shpirterore e të gjithë shkrelasve ,duke perfshirë edhe ata musliman ,ndaj per ketë  duhet të zgjidhet një vend që është i barazlarguar per të gjitha katundet dhe fshatrat e  Malit apo Bajrakut  të Shkrelit. Vëllezrit musliman të Zagores propozuan si vendin më të pershtatshem per ndertimin e Kishes-Famulli të Shkrelit , Bzheten (pikrisht aty ku është edhe sot…) ,gjë që e miratuan pa hezitim të gjithë perfaqesuesit e Shkrelit..(Fulvio Kordinjano ,SHQIPERIA ,permes vepres dhe shkrimeve  te misionarit te madh Italian At Domeniko  Pazi ,1847-1914 ,po aty..)

Kur  Kishen e  Bajzes e rindertojnë  katoliket  dhe  muslimanet

Në vitin 1887 kisha e Bajzes kishte pasur nevojë të rindertohet (ku disa disa shkrues apo studiues e shenojnë gabimisht si ndertim të ri). Kjo Kishë kishte  gati një shekull që ishte ndertuar  dhe banoret halleshumë nuk kishin pasur mundesi ta rikonstruktonin gjatë kesaj kohe. Mirpo kishte ardhur një moment dhe banoret e Bajzes e më gjerë po pergatiteshin  të punonin në kishen famëmadhe të Bajzes , pa deshiren e pushtetit osman i cili me “levat” e veta të dukshme dhe të padukshme kerkonte ta pengonte..(Lovro Mihaçeviq , Neper Shqiperi…1883-1907 ,fq.77-79).

Në keto kushte banoret katolik të Bajzes e Kastratit ju kerkuan ndihmë vëllezerve të tyre musliman të Aliajve ,të cilet pa perfillur pushtetin osman në Shkoder u treguan të gatshem jo vetem të ndihmojnë me punë në rindertimin e kishes ,por mbi të gjitha burrat e urtë e trima të Aliajve me në krye Zenel Shabanin u organizuan  me armë  në dorë per të  mbrojtur puntoret e Kishes nga sulmet e mundeshme të zaptive osman që kerkonin të mos rindertohej kisha e Bajzes..

Një  musliman shqiptarë  vret  një  turk  per  të  marrë  gjakun e “vëllait” kristian..

Murat Agë Ganiqi nga Fushëbardha ,që e konsideronte veten me origjinë nga Kuçi (atehere tërsisht shqiptare..N.B.), një ditë mori vesh se një turk kishte vrarë dikë në Kuç dhe më pas i kishte prerë koken. Kur turqit i shkuan per urimet e Bajramit  ,Murat Aga e thirri turkun dhe e pyeti se çfarë i kishte thënë djali (katolik) nga Kuçi perpara se ai ti priste koken. Turku tërë mendjemadhësi i tregoi  se i kishte thënë : Mos më pre o turk  se do të dalë ndonjë vëlla prej Kuçi që do ma marrë hakun , e do të vdesësh edhe ti kështu si unë..Murat Aga duke ju drejtua turkut i tha: tamam të ka kuvendë, si per vëllanë ashtu edhe per vdekjen tënde . E pra unë jamë vëllai i tij ,dhe ja zbarzi dy koburet në ballë turkut të cilin e la të vdekur…(Mark  Milani , Jeta dhe Zakonet e Shqiptarëve ,fq.83..).

NJË NGJARJE  NË DINOSHË….

Dinoshjanet i akuzuan tek fuqitë e mëdha se rrenuan kishen e cila gjendej në lamë të Beqit (fisi Beqaj), me ç’rast aty pranë në lindje të  fshatit ndertuan xhaminë , keshtu që perfaqesuesi i fuqive të mëdha i dergon protestë  kadisë në Potgoricë dhe kerkon pergjigje. Kadia  akuzoi dinoshjanet dhe per problemin e nxitur  filloi ti denojë duke u djegur  katër shtepia.

Shaban  Smajli Dukaj ishte trim ,guximtarë e shumë i zgjuar , dhe dinoshjaneve u ankon: “T’kisha  krahë , Dinoshen pata me ditë me e mbrojtë”. Tur  Sufi Beqaj trim i rrallë e rrufe e gjallë i tha: “Ti  Shaban mbroje Dinoshen , e shkojmë te kadia  me ditë se desim t’tanë “.

Kur  mberrinë në Potgoricë , Shabani hipi naltë në katin siper ,ndersa percjellesit  e armatosur mbeten duke pritur në fund të shkalleve.

Kadia sapo e sheh Shabanin e pyet ,pse e rrezuat kishen e ndertuat xhaminë pa pyet ,se na shkaktuat probleme ? Shabani i pergjigjet , kishën në lamë të Beqit e kanë punua të paret tanë , me guret tane e punen e tyre. Por pasi kisha filloi me u rrezua e na u islamizuam me ata gurë tanë e me punen tonë ndertuam xhaminë ,e as na ka e as i kem kujt gja borxh…(Sokol P. Lulgjuraj ,Malesia eMadhe Ndër Shekuj ,fq.69-70). Pra kjo ngjarje nese mundemi ta quajmë keshtu tregon se dinoshjanet ( grudasit) janë së pari vellezertë të një gjaku e një kombësie , ndersa besimet që ndryshuan ndër mote e shekuj janë “thjeshtë” rrugë që të çojnë te besimi në një Zot që është lart në qiell per të gjithë…

Zgjedhja e parisë së Malit apo Bajrakut , tregues i qartë i  harmonisë dhe bashkejeteses së mrekullueshme ndërfetare të Malesoreve..

Per kete po marrim vetem dy shembuj në Malesi të Madhe :

Së pari ; Mali ,Bajraku apo Flamuri i Hotit me perjashtim të një shtepie të gjithë Katolik , bajraktarin e zgjedhin nga një shtepi muslimane ( si shembull po marrin lavdin e parisë së Hotit e më gjërë Çun  Mulen e ketej…).

Së dyti ; Gruda me shumë popullsi të besimit musliman (me në krye Dinoshen),bajraktari është zgjedhur gjithnjë nga një shtepi katolike (si shembull edhe ketu po marrim famëmadhin Smajl Martinin e Ivezajve e vijim..).

Bashkë  në  jetë e bashkë në vorre

Malesoret (por edhe shqiptaret) ndonse historia i detyroi të marrin shpesh rrugë të ndryshme besimi ndër shekuj ata mbeten në perjetsi vellezer të një gjaku , gjuhe e kombesie. Trashigimia është e mrekullueshme. Janë shembuj të shumtë që tregojnë se malësoret kanë festuar bashkë si festat e katolikeve dhe të muslimanëve . Ata respektonin njeri tjetrin jo vetem në  ditë festash e gezimesh ,por edhe në ditë detyrimesh ndaj besimit..Mua që po shkruaj keta  rrjeshta më kujtohet se si të paret e mi më tregonin per miqesi , probatini e  kumari me muslimanet . Ata më tregonin se si në ditet e agjerimit të Ramazanit  ,katoliket ruheshin të mos hanin , pinin ujë apo duhan në sy të shokeve të tyre musliman. Gjithashtu më tregonin se kur vinin per gosti shoket e miqtë e tyre musliman , në shtepiat e katolikëve kishin enet e veçanta  në të cilat gatuheshin dhe u servireshin ushqimet miqëve musliman. Po kjo traditë e mrekullueshme respekti ruhej nga familjet muslimane ndaj miqeve të tyre katolik…Ata ishin pra bashkë jo vetem në ditë festash e gezimesh ,por edhe në ditet e veshtira të luftes mbrojtese të trojeve tona nga shovenet fqinjë e pushtuesit aziatik..Ata luftonin  bashkë ,vdisnin bashkë ,por shpesh në kushtet e luftrave edhe hinin në dhe bashkë. Ata nuk i ndante asgjë… Edhe sot në Malesi të Madhe i kemi vorret bashkë (shembulli mund të shihet në qytetin e Shkodres ,por edhe në qytetin e Koplikut…etj.)…E bashkë  e vetem bashkë gjallë e të vdekur do të jemi “DIKUSHI” ,ndersa të ndarë e perçarë vetem “askushi” ,gjë që nuk e dëshirojnë Malesoret dhe Shqiptaret e vertet…

 

Furra Tahiri